ΤO KINHTO MOY και το δικό του είναι ακουμπισμένα στο τραπέζι· φωτίζονται και ξαναφωτίζονται. Αναβοσβήνουν ειδοποιήσεις. Και λίγο αργότερα πάλι από την αρχή, με εκείνη την παράξενη επιτακτικότητα που έχει αποκτήσει η φωτεινή οθόνη: κάτι συνέβη, κάπου και για λόγους που δεν είναι ακόμη σαφείς, αλλά εσύ οφείλεις να το γνωρίζεις τώρα.
Στο ένα χτυπάει ένα breaking news alert, ένα νέο Instagram instant (βιάζονται όλο και περισσότερο οι εφαρμογές), μια προσφορά ενός delivery app κι ένα μήνυμα από το Grindr. Στο άλλο κατακλυσμός από γκολ –κάτι καντήλια κατεβαίνουν–, ένα update στο LinkedIn και δύο νέα matches στο Tinder. Και η θερμοκρασία τις επόμενες δύο ώρες.
Τα κινητά μας είναι στο ίδιο τραπέζι. Εμείς σε ποιον κόσμο είμαστε;
Ο Dragan Velikić είχε γράψει ότι ο δυτικός πολιτισμός είναι μία ακάματη βιομηχανία υπενθυμίσεων. Ό,τι εμφανίζεται στις οθόνες μας ως επείγον αναλγητικό του διάχυτου FOMO όσο εμείς βρισκόμαστε στην πραγματική πραγματικότητα δεν είναι παρά μία αλγοριθμική απόφαση για το κομμάτι του κόσμου που αξίζει να διακόψει αυτό που κάναμε· αυτό που ζούσαμε.
Υπήρξε εποχή κατά την οποία η αρχική μας οθόνη ήταν κρεμασμένη στο περίπτερο (κυριολεκτικά, στα μανταλάκια), στο κουμπί του τηλεκοντρόλ και στη ροδέλα του ραδιοφώνου. Ποτέ δεν ήταν ουδέτερη και ομογενοποιημένη. Κι εκείνη η αρχική οθόνη είχε γραμμή, ιδιοκτήτες, προτιμήσεις, συμφέροντα, αντιπάθειες και άλλα τέτοια χαριτωμένα. Ένας αναγνώστης της «Απογευματινής» κι ένας του «Ριζοσπάστη» μπορούσαν να περάσουν την ίδια ημέρα σε δύο εντυπωσιακά διαφορετικές Ελλάδες. Οι αναγνώστες, βέβαια, της ίδια εφημερίδας διάβαζαν το ίδιο πρωτοσέλιδο, τον ίδιο μεγάλο τίτλο.
Η εφημερίδα περιμένει να την ανοίξεις. Ο Benedict Anderson είχε δει στην πρωινή εφημερίδα κάτι σαν μαζική τελετουργία: ανθρώπους μόνους τους να διαβάζουν το ίδιο φύλλο, γνωρίζοντας ότι κάπου αλλού άγνωστοι κάνουν περίπου το ίδιο. Η τηλεόραση περιμένει να την ανάψεις. Πρόσθεσε, ασφαλώς, τη δική της σειρά πραγμάτων. Ο Raymond Williams την ονόμασε flow: κάποιος είχε ήδη αποφασίσει όχι μόνο τι θα δεις αλλά και τι θα ακολουθήσει.
Το φίλτρο υπήρχε και ίσως ήταν κοινό. Σήμερα το φίλτρο έχει γίνει προσωπικό. Και, το κυριότερο, έχει μάθει να μας παρατηρεί. Η εφημερίδα είχε γραμμή· το feed έχει μοντέλο για σένα. Tο παλιό φίλτρο είχε υπογραφή· το νέο έχει profile.
Σήμερα στην ίδια εφαρμογή η μία βλέπει πόλεμο, ο άλλος stand-up comedy, το άλλο ψυγεία. Οι αρχικές μας οθόνες είναι τα δικά μας πρωτοσέλιδα. Οι εκδόσεις της ζωής μας. Ή, μάλλον, οι εκδοχές της. Δύο άνθρωποι μπορεί να περπατούν στον ίδιο δρόμο, την ίδια ώρα, με τον ίδιο καιρό, και να διακόπτονται από δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες. Το πρωτοσέλιδο ιεραρχούσε τις ειδήσεις· η lock screen ιεραρχεί τις διακοπές.
Το feed περιμένει να μπεις. Το notification έρχεται να σε βρει. Και σε οδηγεί σε σελίδες που όσο τις διαβάζεις σε διαβάζουν κι εκείνες.
Ο αρχισυντάκτης σε γνωρίζει ως κοινό. Ο αλγόριθμος σε γνωρίζει ως συμπεριφορά. Κάθε scroll, κάθε like, ακόμη και η αδιαφορία, αφήνουν σημειώσεις στο ψηφιακό περιθώριο. Καθετί είναι ταυτόχρονα κατανάλωση και ομολογία.
Κάπου εδώ εμφανίζεται και ο νομοθέτης. Η Αυστραλία προτείνει το «My Feed, My Way», ώστε οι χρήστες να μπορούν να εγκαταλείπουν το αλγοριθμικά εξατομικευμένο feed για μια χρονολογική ή μη προσωποποιημένη εκδοχή του. Στην Ευρώπη, το Digital Services Act έχει ήδη βάλει στο τραπέζι αντίστοιχες επιλογές.
Μόνο που εδώ ο νόμος δεν λύνει το ερώτημα. Το παράγει.
Διότι αυτή η εξατομίκευση είναι βολική. Βλέπουμε νέα που όντως μας ενδιαφέρουν, ανθρώπους που «είναι στα γούστα» μας, συνταγές που μας λύνουν τα χέρια και μας δένουν στο διαρκώς ανανεούμενο feedάρισμα της πραγματικότητάς μας.
Πώς θα ήταν, όμως, να επιλέγαμε feed που δεν έχουν κατασκευαστεί ειδικά για εμάς, για τη δική μας πραγματικότητα; Βέβαια, ένας τέτοιος κόσμος θα ήταν λιγότερο βολικός (σε όλα τα πιθανά επίπεδα της ανθρώπινης ύπαρξης). Όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με κάτι που δεν σε ενδιαφέρει, δεν το είχες φανταστεί, ούτε και φιλτράρει.
Ποιο είναι, άραγε, το αντίθετο της εξατομίκευσης; Θα μπορούσε να είναι η αντικειμενικότητα, ας πούμε; Αυτό το ανέκαθεν δύσκολο χόμπι της ανθρωπότητας;
Αυτό που μετά βεβαιότητος θα ήμασταν σε θέση να πούμε είναι ότι πρόκειται περί της διαφοράς μεταξύ της προβλεφθείσας και της απρογραμμάτιστης συνάντησης με κάτι ενοχλητικό, αδιάφορο, άσχετο, πληκτικό μέχρι δακρύων. Και, ανάμεσά τους, ένα τραγούδι που δεν πίστευες ότι θα σου άρεσε, ένα air fryer που δεν γνώριζες ότι ήθελες.
Δεν χρειάζεται να βλέπουμε το ίδιο πράγμα. Η αντικειμενικότητα θα παραμείνει, εντός των ανθρώπων, καταδικασμένη στην υποκειμενικότητα. Ο κοινός κόσμος δεν υπήρξε ποτέ κοινός.
Δεν ήταν, βέβαια, ούτε φτιαγμένος «για εμάς».
